Gáfnapróf
Mér leiðast flest gáfnapróf sem finna má á netinu. Þau eru bara svo vitlaus. Og mér leiðist öll vitleysa. Og þótt svona próf séu sett fram meira í gamni en alvöru þá er algert lágmark að svörin séu ekki beinlínis röng. Hér er dæmi. Á síðunni Betra.net er gáfnapróf. Þar er m.a. spurt hversu marga afmælisdaga meðalkarlmaður á Íslandi á. Og það er fullyrt að það sé einn afmælisdagur, rétt eins og hjá konunum. En þetta er ekki rétt. Mig grunar að hér sé einhvers konar þýðingarvilla á ferðinni en jafnvel á frummálinu (ég giska á að það sé enska, þ.e. ef hér er þá um þýðingarvillu að ræða) er þetta ekki heldur alls kostar rétt.
Íslenska orðið "afmælisdagur" merkir ekki það sama og "fæðingardagur". Afmælisdagur manns er sami dagur ársins ár hvert og fæðingardagur manns var árið sem maður fæddist. Sá sem notar íslenska orðið "afmælisdagur" svona notar það rétt. Það er bókstaflega engin leið til þess að segja þann mann nota orðið vitlaust. Ég er 25 ára gamall og hef því haldið upp á afmæli mitt 25 sinnum, ég hef átt 25 afmælisdaga. Guð má vita hvort þeir verða fleiri en ég vona það. En þetta er staðreynd í krafti þess hve lengi ég hef lifað og í krafti merkingar orðsins "afmælisdagur". Sá sem segir mig fara með rangt mál þegar ég kveðst hafa átt 25 afmælisdaga veit annað hvort ekki hvað ég er gamall eða hvað orðið „afmælisdagur” þýðir. Og það er líka staðreynd að meðalmaðurinn á fleiri en einn afmælisdag. Þetta er staðreynd í krafti merkingar orðsins „afmælisdagur” og annarrar staðreyndar, nefnilega þeirrar að flestir lifa í nokkur ár.
Ég sagði að mig grunaði að hér væri ef til vill á ferðinni þýðingarvilla og giskaði á að frummálið væri enska. Á ensku gæti þetta mögulega gengið upp hjá þeim vegna þess að þar er orðið "birthday" tvírætt. Það merkir annars vegar "afmælisdagur" og hins vegar "fæðingardagur". Og vitaskuld á hvert okkar bara einn fæðingardag. En þar sem orðið er þar tvírætt má segja að í spurningunni sé um rökvillu/-brellu að ræða, því það er verið að spila á tvíræðni orðs. Í raun er samt bæði rétt að meðalmaðurinn eigi bara einn "birthday" og að hann eigi fleiri. Þetta er hvort tveggja rétt og það alveg án þess að úr verði nein mótsögn vegna þess að orðið "birthday" er tvírætt og önnur merking orðsins leyfir að maður eigi "birthday" einu sinni á hverju ári. Villan í þýðingunni felst þá í því að þýða orðið "birthday" með íslenska orðinu "afmælisdagur" þegar samhengið útilokar það á íslensku en krefst þess að þýtt sé með orðinu "fæðingardagur". Tvíræðnin verður hins vegar ekki þýdd, en það er vandi sem þýðendur þekkja vel.
Annar möguleiki er að höfundur prófsins vilji gera greinarmun á því að eiga marga afmælisdaga og að eiga afmælisdag oft. Ef sá greinarmunur er gerður, þá gengur svarið vissulega upp, því ekki á maður afmæli nema einn dag á hverju ári. En þá verður að hafa í huga að ekki skilja allir spurninguna með þessum hætti og þar með má segja að enn sé verið að spila inn á tvíræðni. Það er eftir sem áður eðlileg málnotkun að segjast hafa átt marga afmælisdaga. Þetta er málnotkun sem gerir ekki ráð fyrir greinarmuni á því að eiga marga afmælisdaga á ári (sem enginn á) og því að eiga sama afmælisdaginn oft (mörg ár í röð, eins og við eigum flest). En þessi málnotkun er alveg fullkomlega skiljanleg og eðlileg eftir sem áður. Það er ekkert athugavert við það ef ég segi að fyrsta afmælisdaginn minn hafi rignt en á öðrum afmælisdegi mínum hafi sést til sólar, á sjöunda afmælisdegi mínum hafi afi komið í heimsókn og þar fram eftir götunum. Þetta er ekki allt einn og sami dagurinn, heldur margir ólíkir dagar sem borið hafa upp á ólíkum vikudögum og svo framvegis.
Aðalatriðið er það að sama hvernig þetta er teygt og togað, þá er ekki rangt að segja að einhver hafi átt marga afmælisdaga. Vissulega á hann ekki marga afmælisdaga á einu og sama árinu. En um það var ekki spurt. Spurningin spilar á tvíræðni með óljósu orðalagi. Og í svona prófi er það sá sem spyr sem ber ábyrgð á því að spurningin sé ótvíræð. Það er ekki í verkahring þess sem svarar að láta sér detta í hug hvaða annarlega skilningi spyrjandinn kunni að skilja spurninguna.
Annað svar í sama prófi er einnig rangt, en það er svarið við spurningunni um hversu oft orðið „og” geti komið fyrir í merkingarbærri setningu á íslensku án þess að hún sé málfræðilega röng. Fullyrt er að það geti gerst fimm sinnum og er það sýnt með dæmi. Það er rétt að orðið getur komið fyrir fimm sinnum í röð í merkingarbærri íslenskri setningu og sú setning er ekki málfræðilega röng. En það getur líka komið fyrir oftar og það í merkingarbærri setningu sem er ekki málfræðilega röng. Og ég get sýnt það með dæmi. Byrjum á þeirra dæmi. Það var svona: "Hugsaðu um blaðið Séð og Heyrt. Hvar eru bil á milli orðanna? Jú, það er bil á milli: Séð og og og og og Heyrt". Gott og vel. Nú skulum við hugsa um setninguna: "það er bil á milli orðanna Séð og og og og og Heyrt"; ég ætla að bæta við tveimur þankastrikum og spyrja síðan hvar þau eru. Setningin lítur þá svona út: "það er bil á milli orðanna Séð og og - og og - og Heyrt". Hvar eru þankastrikin í setningunni? Jú, þau eru á milli og og og og og og og!
Nú hefur orðið „og” komið sjö sinnum í röð fyrir í merkingarbærri íslenskri setningu sem er ekki málfræðilega röng. Við getum jafnvel bætt fleiri þankastrikum við og fjölgað þannig þeim skiptum sem orðið "og" getur komið fyrir í merkingarbærri íslenskri setningu sem er málfræðilega rétt: "það er bil á milli: Séð og - og - og - og - og Heyrt". Nú eru þankastrik á milli og og og og og og og og og og og og og og og! Fimmtán "og" hafa nú komið fyrir í merkingarbærri íslenskri setningu sem er ekki málfræðilega röng. Sama er svo hægt að gera við þessa setningu, setja inn þankastrik á milli allra „og’anna” fimmtán og segja síðan um þá setningu hvar þankastrikin eru. Afleiðingin verður setning þar sem fleiri „og” koma fyrir í röð. Og sú setning verður líka merkingarbær og málfræðilega rétt! Því hún segir okkur eitthvað, tjáir einhverja hugsun, og hugsunin gengur upp og málfræðin líka; samtengingarnar tengja allar það sem þær eiga að tengja. Og það sem meira er, það sem setningin segir er ekki einu sinni röksannindi eða klifun sem er sönn í krafti merkingar sinnar (eins og þegar menn neita neitun fimmtán sinnum, sbr. "...þetta er ekki ekki ekki ekki þolandi"). Þvert á móti segir setningin eitthvað merkingarbært um tilfallandi staðreynd um heiminn (því það vill svo til að það eru nú þankastrik á milli "og-anna", þótt þau eigi raunar ekki heima í setningunni). Það er ljóst að hægt er að halda svona áfram endalaust, nema maður hafi þá of fá "og"; því það er ekki hægt að hafa samtengingu án þess að hún tengi saman það sem hún á að tengja saman; m.ö.o. getum við haft fleiri en fimm „og” í röð (t.d. sjö í röð eða fimmtán í röð) en þó ekki hvaða fjölda sem er, t.d. ekki sex í röð, því þá væri setningin ekki lengur málfræðilega rétt (það myndi vanta eitthvað fyrir eina samtenginguna til að tengja). En jafnvel þótt við séum ekki að flækja málið með því, þá er alveg ljóst, á kristal tæru, að merkingarbær íslensk setning getur innihaldið fleiri "og" í röð en einungis fimm án þess að vera málfræðilega röng (eins og sjá má af dæminu þar sem sjö "og" koma fyrir í röð). Þetta er bara staðreynd um íslenskt mál (og sennilega um öll mál sem hafa samtengingu sem virkar eins og samtengingin "og" í íslensku).
Íslenska orðið "afmælisdagur" merkir ekki það sama og "fæðingardagur". Afmælisdagur manns er sami dagur ársins ár hvert og fæðingardagur manns var árið sem maður fæddist. Sá sem notar íslenska orðið "afmælisdagur" svona notar það rétt. Það er bókstaflega engin leið til þess að segja þann mann nota orðið vitlaust. Ég er 25 ára gamall og hef því haldið upp á afmæli mitt 25 sinnum, ég hef átt 25 afmælisdaga. Guð má vita hvort þeir verða fleiri en ég vona það. En þetta er staðreynd í krafti þess hve lengi ég hef lifað og í krafti merkingar orðsins "afmælisdagur". Sá sem segir mig fara með rangt mál þegar ég kveðst hafa átt 25 afmælisdaga veit annað hvort ekki hvað ég er gamall eða hvað orðið „afmælisdagur” þýðir. Og það er líka staðreynd að meðalmaðurinn á fleiri en einn afmælisdag. Þetta er staðreynd í krafti merkingar orðsins „afmælisdagur” og annarrar staðreyndar, nefnilega þeirrar að flestir lifa í nokkur ár.
Ég sagði að mig grunaði að hér væri ef til vill á ferðinni þýðingarvilla og giskaði á að frummálið væri enska. Á ensku gæti þetta mögulega gengið upp hjá þeim vegna þess að þar er orðið "birthday" tvírætt. Það merkir annars vegar "afmælisdagur" og hins vegar "fæðingardagur". Og vitaskuld á hvert okkar bara einn fæðingardag. En þar sem orðið er þar tvírætt má segja að í spurningunni sé um rökvillu/-brellu að ræða, því það er verið að spila á tvíræðni orðs. Í raun er samt bæði rétt að meðalmaðurinn eigi bara einn "birthday" og að hann eigi fleiri. Þetta er hvort tveggja rétt og það alveg án þess að úr verði nein mótsögn vegna þess að orðið "birthday" er tvírætt og önnur merking orðsins leyfir að maður eigi "birthday" einu sinni á hverju ári. Villan í þýðingunni felst þá í því að þýða orðið "birthday" með íslenska orðinu "afmælisdagur" þegar samhengið útilokar það á íslensku en krefst þess að þýtt sé með orðinu "fæðingardagur". Tvíræðnin verður hins vegar ekki þýdd, en það er vandi sem þýðendur þekkja vel.
Annar möguleiki er að höfundur prófsins vilji gera greinarmun á því að eiga marga afmælisdaga og að eiga afmælisdag oft. Ef sá greinarmunur er gerður, þá gengur svarið vissulega upp, því ekki á maður afmæli nema einn dag á hverju ári. En þá verður að hafa í huga að ekki skilja allir spurninguna með þessum hætti og þar með má segja að enn sé verið að spila inn á tvíræðni. Það er eftir sem áður eðlileg málnotkun að segjast hafa átt marga afmælisdaga. Þetta er málnotkun sem gerir ekki ráð fyrir greinarmuni á því að eiga marga afmælisdaga á ári (sem enginn á) og því að eiga sama afmælisdaginn oft (mörg ár í röð, eins og við eigum flest). En þessi málnotkun er alveg fullkomlega skiljanleg og eðlileg eftir sem áður. Það er ekkert athugavert við það ef ég segi að fyrsta afmælisdaginn minn hafi rignt en á öðrum afmælisdegi mínum hafi sést til sólar, á sjöunda afmælisdegi mínum hafi afi komið í heimsókn og þar fram eftir götunum. Þetta er ekki allt einn og sami dagurinn, heldur margir ólíkir dagar sem borið hafa upp á ólíkum vikudögum og svo framvegis.
Aðalatriðið er það að sama hvernig þetta er teygt og togað, þá er ekki rangt að segja að einhver hafi átt marga afmælisdaga. Vissulega á hann ekki marga afmælisdaga á einu og sama árinu. En um það var ekki spurt. Spurningin spilar á tvíræðni með óljósu orðalagi. Og í svona prófi er það sá sem spyr sem ber ábyrgð á því að spurningin sé ótvíræð. Það er ekki í verkahring þess sem svarar að láta sér detta í hug hvaða annarlega skilningi spyrjandinn kunni að skilja spurninguna.
Annað svar í sama prófi er einnig rangt, en það er svarið við spurningunni um hversu oft orðið „og” geti komið fyrir í merkingarbærri setningu á íslensku án þess að hún sé málfræðilega röng. Fullyrt er að það geti gerst fimm sinnum og er það sýnt með dæmi. Það er rétt að orðið getur komið fyrir fimm sinnum í röð í merkingarbærri íslenskri setningu og sú setning er ekki málfræðilega röng. En það getur líka komið fyrir oftar og það í merkingarbærri setningu sem er ekki málfræðilega röng. Og ég get sýnt það með dæmi. Byrjum á þeirra dæmi. Það var svona: "Hugsaðu um blaðið Séð og Heyrt. Hvar eru bil á milli orðanna? Jú, það er bil á milli: Séð og og og og og Heyrt". Gott og vel. Nú skulum við hugsa um setninguna: "það er bil á milli orðanna Séð og og og og og Heyrt"; ég ætla að bæta við tveimur þankastrikum og spyrja síðan hvar þau eru. Setningin lítur þá svona út: "það er bil á milli orðanna Séð og og - og og - og Heyrt". Hvar eru þankastrikin í setningunni? Jú, þau eru á milli og og og og og og og!
Nú hefur orðið „og” komið sjö sinnum í röð fyrir í merkingarbærri íslenskri setningu sem er ekki málfræðilega röng. Við getum jafnvel bætt fleiri þankastrikum við og fjölgað þannig þeim skiptum sem orðið "og" getur komið fyrir í merkingarbærri íslenskri setningu sem er málfræðilega rétt: "það er bil á milli: Séð og - og - og - og - og Heyrt". Nú eru þankastrik á milli og og og og og og og og og og og og og og og! Fimmtán "og" hafa nú komið fyrir í merkingarbærri íslenskri setningu sem er ekki málfræðilega röng. Sama er svo hægt að gera við þessa setningu, setja inn þankastrik á milli allra „og’anna” fimmtán og segja síðan um þá setningu hvar þankastrikin eru. Afleiðingin verður setning þar sem fleiri „og” koma fyrir í röð. Og sú setning verður líka merkingarbær og málfræðilega rétt! Því hún segir okkur eitthvað, tjáir einhverja hugsun, og hugsunin gengur upp og málfræðin líka; samtengingarnar tengja allar það sem þær eiga að tengja. Og það sem meira er, það sem setningin segir er ekki einu sinni röksannindi eða klifun sem er sönn í krafti merkingar sinnar (eins og þegar menn neita neitun fimmtán sinnum, sbr. "...þetta er ekki ekki ekki ekki þolandi"). Þvert á móti segir setningin eitthvað merkingarbært um tilfallandi staðreynd um heiminn (því það vill svo til að það eru nú þankastrik á milli "og-anna", þótt þau eigi raunar ekki heima í setningunni). Það er ljóst að hægt er að halda svona áfram endalaust, nema maður hafi þá of fá "og"; því það er ekki hægt að hafa samtengingu án þess að hún tengi saman það sem hún á að tengja saman; m.ö.o. getum við haft fleiri en fimm „og” í röð (t.d. sjö í röð eða fimmtán í röð) en þó ekki hvaða fjölda sem er, t.d. ekki sex í röð, því þá væri setningin ekki lengur málfræðilega rétt (það myndi vanta eitthvað fyrir eina samtenginguna til að tengja). En jafnvel þótt við séum ekki að flækja málið með því, þá er alveg ljóst, á kristal tæru, að merkingarbær íslensk setning getur innihaldið fleiri "og" í röð en einungis fimm án þess að vera málfræðilega röng (eins og sjá má af dæminu þar sem sjö "og" koma fyrir í röð). Þetta er bara staðreynd um íslenskt mál (og sennilega um öll mál sem hafa samtengingu sem virkar eins og samtengingin "og" í íslensku).
