Tungumál hinna

Hvernig er að búa í samfélagi og tala mál sem virðist miðast við einhvern annan? Kannski er það eins og að búa á Íslandi og tala íslensku ef maður er trúlaus.

Ég er trúleysingi sem er alinn upp í kristnu landi og tungumáli sem miðast að mörgu leyti við kristni eða að minnsta kosti einhverja guðstrú. Ef þú hnerrar, þá er almenn kurteisi að segja eitthvað; en eina orðatiltækið á íslensku (sem ég veit um) sem maður notar við slík tækifæri er "guð hjálpi þér". Af hverju ætti ég nú að óska þess að einhver guð sem ég trúi ekki á (og trúi raunar að sé ekki til) hjálpi viðkomandi? Kannski af því að hinn trúir á guðinn. Ég gæti svo sem sagt þetta við einhvern sem tryði á guð, svona eins og ég myndi segja "Seifur hjálpi þér" við einhvern sem tryði á Seif, ef hefð væri fyrir slíku, enda þótt ég tryði ekki sjálfur á Seif. En ef viðkomandi er líka trúlaus eins og ég? Hvað þá? Er ekki eitthvað skrítið við það að það eina sem hægt er að segja, ef maður vill vera kurteis og segja eitthvað á annað borð, er "guð hjálpi þér"?

Það eru ótalmörg dæmi önnur um að tungumálið miðist við trúaða málnotendur. Meira að segja trúleysingjarnir standa sig að því stundum að hrópa upp "guð minn góður!" og "Jesús!" Og þjóðsöngurinn hefst á orðunum "Ó, guð vors lands! ó lands vors guð!" Ég læt ónefnd önnur hugtök eins og til dæmis engla og helvíti og annað slíkt. En sjálf orðin "trúleysingi" og "guðleysingi" virðast líka miðast einhvern vegin við trú og guð sem normið.

Höfum í huga samhengið sem trúleysinginn heyrir þessi ósköp. Því þetta er aðeins öðruvísi en fyrir trúleysingja að heyra talað um Þór og Óðin í einhverju samhengi. Þetta er kristið samfélag þar sem ríkið sér um að mennta presta og rekur líka kirkjur þar sem þeir fá vinnu við sitt hæfi og jafnvel hærri laun en grunnskóla- eða framhaldsskólakennarar. Það þykir líka eðlilegt að þeir fái vinnu sem sálusorgarar á spítölum og séu jafnvel í skólunum til að tala við krakkana, fremur en t.d. heimspekingar eða bókmenntafræðingar eða einhverjir aðrir sem eru sennilega ekkert minna lærðir en guðfræðingar og djáknar, ef til vill meira, og ekkert síður hæfir til að ræða við sorgmædda og börn. Í útvarpi og sjónvarpi heyrast orðatiltæki eins og "það má guð vita", "guð einn veit" og "guð má vita hvað" oft á dag og það er alsiða að nota "fyrir Krist" og "eftir Krist" til að tala um ártal enda þótt orðasambönd eins og "fyrir okkar tímatal" þekkist einnig. Svo heyrast stundum vangaveltur um að trúleysingjar séu ef til vill ósiðlegir og hættulegir samfélaginu. Biskup landsins, sem er ríkisstarfsmaður, fær meira að segja að láta annað eins út úr sér óáreittur. Og þegar það er helgihald hjá kristnum, þá mega aðrir helst ekki vinna; ekki ef það verður komist hjá því.

Gott og vel. Hvað finnst mér að við ættum við að gera? Mér finnst auðvitað alls ekki að samfélagið eigi að miðast við guðstrú og kristni. Mér finnst ekki eðlilegt að guðfræðingar vinni í grunnskólum til þess að krakkar geti talað við einhvern og mér finnst ekki eðlilegt að ríkið reki trúarstofnun. En hvað með tungumálið? Ættum við að hreinsa málið og menninguna af öllum kristnum áhrifum? Auðvitað ekki. Trúarbrögðin, þótt séu úrelt séu og röng (og hættuleg og skemmandi, langar mig næstum að bæta við), eru mikilvægur hluti sögu okkar. Við breytum því að sjálfsögðu ekki. Ættum við að skipta um þjóðsöng af því að það geta ekki allir landsmenn tekið undir hann? Kannski ættum við barasta að gera það. Ættum við líka að finna nýtt orðasamband í staðinn fyrir "guð hjálpi þér"? Ég sé ekki tilganginn í því. Þeir geta bara sleppt því að segja þetta sem vilja það ekki. En ættum við að breyta heitinu á "guðfræði" í "biblíufræði" af því að sumum finnst bara ekki rétt að guðfræðingar rannsaki guð, enda sé hann ekki til, en allir eru sammála um að þeir rannsaki biblíuna? Nei, ég held að það sé galin hugmyndin. Og hugmyndir af þessu tagi hjálpa trúleysingjum bara alls ekki neitt.