Háskólar, menntun og brengluð viðhorf

Fyrir þá sem fylgjast ekki grannt með netmiðlunum bendi ég á þessa grein á Vísi.is eftir Eirík Bergmann; stutt hugvekja en hefur nokkra góða punkta. Eiríkur segir meðal annars:

"Menn virtust sammála um að háskólarnir ættu fyrst og síðast að þjóna þörfum atvinnulífsins, undirbúa nemendur undir störf í atvinnulfinu. Því þyrfti að kortleggja þörf fyrirtækjanna fyrir sérhæft starfsfólk og miða starf háskólanna að því. [...] En hvert er hlutverk háskóla? Er það einvörðungu að undirbúa nemendur undir tiltekin störf? [...] Lengst af var hlutverk háskólanna að leita þekkingar, gagnrýna ríkjandi viðhorf og leita sannleikans. Þekkingin var álitin hafa gildi í sjálfri sér óháð hagsmunum dagsins. Af þessu höfum við því miður misst sjónar."

Við þetta má kannski bæta að almenn upplýsing, öflun og útbreiðsla þekkingar á öllum sviðum fræða og vísinda, þjálfun í leitinni að sannleikanum hvar sem hann er að finna og ræktun gagnýninnar hugsunar er, auk þess að hafa ef til vill gildi í sjálfu sér, mikilvæg næring fyrir mannlífið og lýðræðið í hverju landi. Í hvers konar samfélagi viljum við annars búa? Er það ekki óhollt fyrir mannlífið í landinu, fyrir gildismat þess og alla þjóðfélagsumræðu ef það er beinlínis talinn vera tilgangur allrar æðri menntunar að þjóna fyrst og fremst þörfum atvinnulífsins? Auðvitað á atvinnulífið að njóta góðs af æðri menntun í landinu en er það í alvörunni eðlilegt og heilbrigt viðhorf að sá sé megin tilgangur menntunar? Og getur ekki þjóðfélagsumræða sem byggir á slíku viðhorfi leitt til einhæfs gildismats og gert lýðræði að nokkurs konar skrílræði? Skrílræði þröngsýninnar?

Nú er það auðvitað ekki svo að á Íslandi sé ekki meira og minna öllum greinum fræða og vísinda sinnt að einhverju marki án þess að réttlæting þeirra vísi sérstaklega til atvinnulífsins en það er samt ákveðin starfsmenntunarárátta til staðar, útbreidd meðal almennings og hefur verið lengi: menntun á fyrst og fremst að vera starfsmenntun og gildi hennar felst í starfinu sem þú getur gengið að vísu og tekjunum sem þú átt kost á að náminu loknu! Áráttan þessi kom ekki fyrst til sögunnar á fjármálageiraárunum á þessum áratug þegar allir áttu að vinna í banka (nema auðvitað aumingjar) og þegar hugmyndin um atvinnulífsháskóla fór að láta kræla á sér. Ég held að þessi árátta, sem er eldri í þjóðarsálinni en til dæmis allir draumórar um útrás og íslenskt fjármálaveldi, byggi á brengluðu gildismati og hafi átt sinn þátt í að skapa það óheilbrigða umhverfi sem var — og er ef til vill enn til staðar í grunninn — á Íslandi ekki síður en freistingar góðærisins og "þátttakan" í því með tilheyrandi lántökum fyrir öllu mögulegu stóru og smáu. Ég held ég geti sagt fyrir mitt leyti að ég hafi ekki "spilað með", ekki einungis af því að ég keypti mér ekki jeppa á yfirdráttarheimild — sem ég hef enga — heldur líka vegna þess að ég kóaði ekki með þessu brenglaða gildismati; ég mætti mjög oft miklu skilningsleysi vegna þeirrar menntunar sem ég ákvað að sækja mér. Hið brenglaða gildismat brýst nefnilega stundum fram í algeru skilningsleysi (ef ekki beinlínis fyrirlitningu) á til dæmis ákveðnum fræðigreinum og þeim sem leggja stund á þær og hefur gert frá því löngu áður en hugmyndir dúkkuðu upp um sérstaka atvinnulífstengingu háskólanáms. Þetta skilningsleysi er auðvitað til marks um ákveðna þröngsýni og andlega fátækt sem er því miður allt of útbreidd.

"Ertu að læra heimspeki? En hvað ætlarðu að verða?" Eða þá "Fornfræði!?" og "...er ekki búið að þýða allt?" Ekki að fólk spyrji ekki stundum svona hérna úti líka en það var samt allt annað að standa frammi fyrir svona spurningum heima og þurfa að réttlæta sig þar heldur en hér — það er að minnsta kosti mín reynsla; eins og maður væri ekki bara fyrirhyggjulaus ónytjungur heldur jafnvel fífl og sníkjudýr á samfélaginu. Auðvitað fylgdi skilningsleysinu ekki alltaf þessi ýkta fyrirlitning, þótt maður hafi einnig orðið var við hana, en það má lesa milli línanna að ég lét — og læt — jafnvel saklausari birtingarmynd þessa skilningsleysis fara í taugarnar á mér og viðhorfið sem er undirliggjandi veldur mér áhyggjum. Auðvitað má fólk pæla í atvinnumöguleikum sínum að námi loknu en fyrr má nú aldeilis vera. Í skólablaðinu hér í Princeton skrifar til dæmis einn nemandi um það þegar hún og móðir hennar komu í heimsókn áður en sótt var um skólavist og móðurina hryllti við þeirri tilhugsun að dóttirin kynni að vilja læra mannfræði, eins og nemandinn sem var leiðsögumaður í kynningarferðinni, af því að hún fengi þá enga vinnu; stúlkan olli svo móðurinni enn meiri áhyggjum strax á fyrsta ári sínu þegar í ljós kom að hún hafði brennandi áhuga á heimspeki! Kannski er ekkert eitt tiltekið starf sem samkvæmt skilgreiningu nánast bíður stúlkunnar að náminu loknu og sem móðir hennar getur þar af leiðandi séð fyrir sér og bent á en ég efast samt um að stúlkunnar bíði ekkert nema atvinnuleysi og ömurleg framtíð. Ég held samt að starfsmenntunaráráttan á Íslandi sé (og hafi lengi verið) mun verri en hérna. Hér þykir nú bara yfirleitt hollt og gott að sækja sér háskólamenntun, punktur; og raunar er almenn háskólamenntun í flestum tilvikum nauðsynleg áður en hægt er að hefja nám í til dæmis læknisfræði eða lögfræði.

Ég held að það megi alveg við ákveðinni viðhorfsbreytingu á Íslandi og ekki bara hjá þeim sem marka stefnu háskólanna heldur hjá öllum þorra almennings. Menntun á ekki að vera einber starfsmenntun og að átta sig ekki á því er að hafa furðulegt gildismat sem ég held að sé samfélaginu afar óhollt ef það verður of útbreitt. Í hvernig samfélagi viljum við eiginlega búa?