Úr heimi kvikmyndanna

Ímyndum okkur að maður nokkur færi fórn. Hann tekur að sér að greiða skatt í ríkissjóð, slíkan að framvegis þurfi aldrei neinn að greiða skatt framar. Hann færir fórn fyrir skuldir mannanna. Nú standa væntanlega komandi kynslóðir í þakkarskuld við þennan mann; allir hafa notið góðs af fórn hans. Bætum því við að starfsfólk skattheimtunnar hafi beinlínis neytt manninn til þess að færa þessa fórn; það lét hann greiða með valdi; starfsfólk skattheimtunnar er þannig valdur að greiðslu hans í ríkissjóð. Það er þess vegna ábyrgt fyrir greiðslunni. En hvað með allt hitt fólkið sem nýtur góðs af greiðslunni? Ber það líka ábyrgð á fórninni? Ég fæ ekki séð að svo sé. Það samræmist ekki alveg mínu ábyrgðarhugtaki. Segjum að maðurinn hafi heitið Jón og verið uppi fyrir tvöhundruð árum. Ég ber ekki ábyrgð á því að Jón hafi greitt skatt í ríkissjóð jafnvel þótt ég njóti nú góðs af því þar sem ég hef ekki þurft að greiða ákveðinn skatt frekar en annað fólk eftir að Jón var látinn greiða.

Gott og vel. Segjum nú að maðurinn hafi verið uppi aðeins fyrr, kannski fyrir um tvöþúsund árum, og hafi ekki heitið Jón, heldur Jesús. Fórnin var ekki skattgreiðsla heldur lét hann lífið og hann dó ekki til þess að ég og aðrir þyrftum ekki að greiða ákveðinn skatt framar heldur dó hann fyrir syndir okkar (eða svo segir sagan). Hafi Jesús verið Kristur og raunverulega dáið fyrir syndir okkar mannanna ber okkur vitaskuld öllum að vera þakklát fyrir það. Mér er samt fyrirmunað að sjá hvernig hægt er að halda því fram að mannkynið allt beri ábyrgð á dauða hans. Þetta er allt annað ábyrgðarhugtak en ég þekki. Það er óljóst og óskýrt og ég leyfi mér að bæta því við að sennilega er ekki glóra í þessu ábyrgðarhugtaki. Ég neita því alfarið að að ég beri ábyrgð á því sem ég hef ekki gert og ég var ekki þarna. Að bera ábyrgð á og að njóta góðs af er tvennt ólíkt.

Hvers vegna rausa ég nú um þetta? Jú, ég fór að sjá kvikmyndina The Passion of the Christ í gær. Myndin er umdeild og m.a. vegna þess að hún er talin ýta undir gyðingahatur. Aðrir hafa haldið því fram að myndin sýni að mannkynið allt beri ábyrgð á dauða Krists. Mér er bara fyrirmunað að skilja hvað það á að þýða. En auðvitað kemur það ekki beint fram í myndinni. (Ég held að fólk fari reyndar á myndina með alls kyns fyrirfram myndaðar hugmyndir, hvort sem þær hugmyndir eru um gyðingahatur eða að myndin snúist um fyrirgefninguna öðru fremur).

Annars veit ég ekki alveg hvað segja skal um myndina. Á köflum var hún áhrifamikil en á hinn bóginn fannst mér hún á köflum yfirdrifin og tilgerðarleg. Mér fannst María mey t.a.m. alveg skelfileg í myndinni; ekki leikkonan (hún var kannski vel valin) en hvernig henni var leikstýrt. Hún var agndofa alla myndina frá upphafi til enda. Mér fannst hún bara ekki trúverðug sem áhyggjufull og syrgjandi móðir. Svo fannst mér latínan svolítið skrítin. Var þetta einhver Vatíkanlatína? Hún var a.m.k. mjög ítölsk eitthvað. "Dídsje [dice] me, Claudia, quid est veritas?" spyr Pontíus, "dídsje me", "eddsje [ecce] homo" o.s.frv. Það er samt gaman að sjá mynd á latínu. Og raunar var nauðsynlegt að hafa þarna latínu því sum samtölin eru einfaldlega frægari á latínu en forngrísku (frummáli Nýja testamentisins). Þannig talar Pontíus stundum aramaísku í myndinni og yrðir á Jesús að fyrra bragði á aramaísku en Jesús svarar samt á latínu. Spurningin "Quid est veritas?" er bara svo fræg á latínu að það varð að hafa hana þannig - raunar er hún svo fræg að Gibson sá ástæðu til að bæta inn í myndina samtali Pontíusar og Claudíu um einmitt sannleikann; þannig var hægt að spyrja að þessu aðeins oftar. Já, annars er ég bara sammála honum Elmari, það var alveg óþarft að láta Jesús finna upp borðstofuborðið. Hvers vegna fann hann ekki upp hnífapör í leiðinni? Sennilega hafa guðsgafflarnir bara nægt honum.