Heimspeki og hversdagsheimspeki
Samkvæmt talsmönnum svokallaðrar hversdagsheimspeki er heimspekin á allra færi og á alltaf við. En þetta er þó ekki allt og sumt. Hvenær sem maður velur eitt fram yfir annað er maður að iðka heimspeki. Þeir sem telja sig ekki vera að iðka heimspeki gera það nú samt, því þeir taka ákvarðanir og hafa viðhorf og skoðanir. Svo ganga menn lengra og segja að bók sé heimspeki og að magakveisa sé heimspeki. Magakveisan er heimspeki vegna þess að hún leggst líka á heimspekinga, fólk sem skynjar magakveisuna og hugsar um heimspeki.
Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að enginn eigi einkarétt á hugtakinu heimspeki. Það er engin ein rétt skilgreining á heimspeki. Ef menn vilja kalla hversdagsheimspekina heimspeki, þá mega þeir það. Ef þeir vilja kalla magakveisu heimspeki, þá mega þeir það. En þetta er ekki heimspeki eins og ég skil orðið. Þegar ég nota orðið 'heimspeki' þá á ég við eitthvað allt annað. Mér finnst þetta vera andskotans þvæla.
Ég ætla mér ekki að reyna að skilgreina heimspeki, hvorki fyrir alla né heldur bara fyrir mig sjálfan, hvaða skilningí ég skil orðið 'heimspeki'. Ég held að nákvæm skilgreining á heimspeki sé hvorki möguleg né eftirsóknarverð. En ég get þó leyft mér að segja eitthvað um heimspekina: Heimspeki er ákveðin viðleitni fólks til að skilja veruleikann og stöðu sína í honum. Þetta er afar almenn lýsing á heimspekinni sem leyfir margskonar ólíkar skilgreiningar á heimspeki, hvort heldur heimspekin er skilgreind eftir viðfangsefni sínu, aðferðinni, tilgangi sínum eða jafnvel sögulega. En látum það eiga sig að þessu sinni. Ég held að velfestir ættu að geta tekið undir þetta hvernig svo sem okkur kann að greina á að öðru leyti um í hverju heimspekin er fólgin eða hvernig er best að lýsa henni nánar. Þetta er nokkurn veginn það sem þorri fólks á við þegar það notar orðið 'heimspeki'.
Það er auðvitað fráleitt að halda því fram að í hvert skipti sem maður tekur ákvörðun eða velur eitt fram yfir annað sé maður að reyna að skilja tilveruna eða jafnvel bara það sem maður er að velja og hvers vegna maður velur það. Því fer líka víðsfjarri að allar skoðanir og öll viðhorf séu heimspekileg í þeim skilningi að þau séu afrakstur einhverrar tilraunar til þess að botna eitthvað í lífinu og tilverunni. Sum viðhorf eru ekki heimspekileg og það er fjarstæða að halda því fram að allir séu að iðka heimspeki öllum stundum. Með fullri virðingu fyrir heimspekinni er ég ekki einu sinni viss um að það væri ákjósanlegt. Sá sem vill halda því fram að í hvert sinn sem maður tekur ákvörðun um eitthvað sé maður að iðka heimspeki verður að finna einhverja aðra lýsingu á heimspeki en hann getur varla fallist á þá lýsingu sem ég bauð upp á hér að ofan.
Ég veit ekki hvort þessu fólki er full alvara þegar það segir að bók sé heimspeki og að magakveisa sé heimspeki, hvort það meinar bókstaflega það sem það segir, en mér líkar illa þessi talsmáti. Sé þetta ekki meint bókstafega er svona óvarlegur talsmáti einungis til þess að hindra skilning á því sem til umræðu er og það er ekki í anda heimspekinnar eins og ég þekki hana, öðru nær; ef menn eiga ekki bókstaflega við að magakveisa sé heimspeki hvers vegna myndu þeir þá segja það? Og ef menn meina það bókstaflega að bók eða magakveisa sé heimspeki, þá er það bölvuð þvæla og sömuleiðis rökin sem þeir færa fyrir því. Ég gæti alveg eins sagt að þyngdarkrafturinn væri heimspeki vegna þess að hann hefði líka áhrif á heimspekinga sem skynja hann og hugsa um heimspeki; eða að rakastig í lofti væri heimspeki vegna þess að heimspekingar rétt eins og aðrir skynja rakann; eða að jarðskjálftar séu heimspeki vegna þess að jarðskjálftar skekja hús heimspekinga jafnt sem annarra, heimspekingar skynja jarðskjálfta og hugsa um heimspeki! Ég gæti líka með samskonar rökum sagt að allt þetta sem ég hef nefnt - jarðskjálftar, rakastig, þyngdarkrafturinn og magakveisa - væri list, því allt hefur þetta áhrif á listamenn sem skynja þetta eins og við hin og búa til listaverk; eða að allt sé þetta þjófnaður vegna þess að allt hefur þetta áhrif á þjófa líka sem skynja þetta eins og við hin og stela hlutum; eða að allt sé þetta mjálm, vegna allt hefur þetta áhrif á ketti sem skynja þetta líka og mjálma. En í alvöru talað, hvernig gagnast það manni að samsama magakveisu eða jarðskjálfta og heimspeki (eða list eða þjófnað eða mjálm)? Hvernig hjálpar það okkur að skilja heiminn, lífið og tilveruna? Ég sé ekki betur en að með þessu sé viljandi verið að rugla saman alls óskyldum hlutum. Með öðrum orðum, þetta er bara andskotans rugl.
Ekki veit ég hvaða hvatir eða kenndir búa að baki svona tali. Kannski einhvers konar óánægja með akademíska heimspeki sem mönnum þykir óþarflega lokuð inni í fílabeinsturni háskólasamfélags, einhvers konar gremja í garð heimspeki sem virðist vera uppi í skýjunum og hafa ekkert með daglegt líf okkar að gera. Það er óþarfi að hefja heimspekina upp yfir magakveisuna sagði einn. Það má vel vera að eitthvað sé hæft í því, að það sé óþarfi að hefja heimspekina til skýjanna og gera hana einhvern veginn fáránlega hátíðlega. En þótt heimspekin sé ekki hafin up yfir magakveisuna (eða jarðskjálfta eða hvað annað) er ekki þar með sagt að magakveisa sé heimspeki.
Ég verð að segja fyrir mitt leyti að mér þykir þessi skilningur hversdagsheimspekinnar á heimspeki vera óþarflega víður; mér þykir svona talsmáti í meira lagi fráleitur og mér þykir hversdagsheimspekin vera afar óáhugaverð. Ég geng jafnvel svo langt að halda því fram að þetta sé ekki heimspeki, að minnsta kosti er þetta eitthvað allt annað en það sem ég á við þegar ég nota orðið 'heimspeki' til dæmis þegar ég segi "ég hef áhuga á heimspeki". Ég segi þetta ekki til að vera andstyggilegur. Ég er bara ekki á þessari bylgjulengd.
Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að enginn eigi einkarétt á hugtakinu heimspeki. Það er engin ein rétt skilgreining á heimspeki. Ef menn vilja kalla hversdagsheimspekina heimspeki, þá mega þeir það. Ef þeir vilja kalla magakveisu heimspeki, þá mega þeir það. En þetta er ekki heimspeki eins og ég skil orðið. Þegar ég nota orðið 'heimspeki' þá á ég við eitthvað allt annað. Mér finnst þetta vera andskotans þvæla.
Ég ætla mér ekki að reyna að skilgreina heimspeki, hvorki fyrir alla né heldur bara fyrir mig sjálfan, hvaða skilningí ég skil orðið 'heimspeki'. Ég held að nákvæm skilgreining á heimspeki sé hvorki möguleg né eftirsóknarverð. En ég get þó leyft mér að segja eitthvað um heimspekina: Heimspeki er ákveðin viðleitni fólks til að skilja veruleikann og stöðu sína í honum. Þetta er afar almenn lýsing á heimspekinni sem leyfir margskonar ólíkar skilgreiningar á heimspeki, hvort heldur heimspekin er skilgreind eftir viðfangsefni sínu, aðferðinni, tilgangi sínum eða jafnvel sögulega. En látum það eiga sig að þessu sinni. Ég held að velfestir ættu að geta tekið undir þetta hvernig svo sem okkur kann að greina á að öðru leyti um í hverju heimspekin er fólgin eða hvernig er best að lýsa henni nánar. Þetta er nokkurn veginn það sem þorri fólks á við þegar það notar orðið 'heimspeki'.
Það er auðvitað fráleitt að halda því fram að í hvert skipti sem maður tekur ákvörðun eða velur eitt fram yfir annað sé maður að reyna að skilja tilveruna eða jafnvel bara það sem maður er að velja og hvers vegna maður velur það. Því fer líka víðsfjarri að allar skoðanir og öll viðhorf séu heimspekileg í þeim skilningi að þau séu afrakstur einhverrar tilraunar til þess að botna eitthvað í lífinu og tilverunni. Sum viðhorf eru ekki heimspekileg og það er fjarstæða að halda því fram að allir séu að iðka heimspeki öllum stundum. Með fullri virðingu fyrir heimspekinni er ég ekki einu sinni viss um að það væri ákjósanlegt. Sá sem vill halda því fram að í hvert sinn sem maður tekur ákvörðun um eitthvað sé maður að iðka heimspeki verður að finna einhverja aðra lýsingu á heimspeki en hann getur varla fallist á þá lýsingu sem ég bauð upp á hér að ofan.
Ég veit ekki hvort þessu fólki er full alvara þegar það segir að bók sé heimspeki og að magakveisa sé heimspeki, hvort það meinar bókstaflega það sem það segir, en mér líkar illa þessi talsmáti. Sé þetta ekki meint bókstafega er svona óvarlegur talsmáti einungis til þess að hindra skilning á því sem til umræðu er og það er ekki í anda heimspekinnar eins og ég þekki hana, öðru nær; ef menn eiga ekki bókstaflega við að magakveisa sé heimspeki hvers vegna myndu þeir þá segja það? Og ef menn meina það bókstaflega að bók eða magakveisa sé heimspeki, þá er það bölvuð þvæla og sömuleiðis rökin sem þeir færa fyrir því. Ég gæti alveg eins sagt að þyngdarkrafturinn væri heimspeki vegna þess að hann hefði líka áhrif á heimspekinga sem skynja hann og hugsa um heimspeki; eða að rakastig í lofti væri heimspeki vegna þess að heimspekingar rétt eins og aðrir skynja rakann; eða að jarðskjálftar séu heimspeki vegna þess að jarðskjálftar skekja hús heimspekinga jafnt sem annarra, heimspekingar skynja jarðskjálfta og hugsa um heimspeki! Ég gæti líka með samskonar rökum sagt að allt þetta sem ég hef nefnt - jarðskjálftar, rakastig, þyngdarkrafturinn og magakveisa - væri list, því allt hefur þetta áhrif á listamenn sem skynja þetta eins og við hin og búa til listaverk; eða að allt sé þetta þjófnaður vegna þess að allt hefur þetta áhrif á þjófa líka sem skynja þetta eins og við hin og stela hlutum; eða að allt sé þetta mjálm, vegna allt hefur þetta áhrif á ketti sem skynja þetta líka og mjálma. En í alvöru talað, hvernig gagnast það manni að samsama magakveisu eða jarðskjálfta og heimspeki (eða list eða þjófnað eða mjálm)? Hvernig hjálpar það okkur að skilja heiminn, lífið og tilveruna? Ég sé ekki betur en að með þessu sé viljandi verið að rugla saman alls óskyldum hlutum. Með öðrum orðum, þetta er bara andskotans rugl.
Ekki veit ég hvaða hvatir eða kenndir búa að baki svona tali. Kannski einhvers konar óánægja með akademíska heimspeki sem mönnum þykir óþarflega lokuð inni í fílabeinsturni háskólasamfélags, einhvers konar gremja í garð heimspeki sem virðist vera uppi í skýjunum og hafa ekkert með daglegt líf okkar að gera. Það er óþarfi að hefja heimspekina upp yfir magakveisuna sagði einn. Það má vel vera að eitthvað sé hæft í því, að það sé óþarfi að hefja heimspekina til skýjanna og gera hana einhvern veginn fáránlega hátíðlega. En þótt heimspekin sé ekki hafin up yfir magakveisuna (eða jarðskjálfta eða hvað annað) er ekki þar með sagt að magakveisa sé heimspeki.
Ég verð að segja fyrir mitt leyti að mér þykir þessi skilningur hversdagsheimspekinnar á heimspeki vera óþarflega víður; mér þykir svona talsmáti í meira lagi fráleitur og mér þykir hversdagsheimspekin vera afar óáhugaverð. Ég geng jafnvel svo langt að halda því fram að þetta sé ekki heimspeki, að minnsta kosti er þetta eitthvað allt annað en það sem ég á við þegar ég nota orðið 'heimspeki' til dæmis þegar ég segi "ég hef áhuga á heimspeki". Ég segi þetta ekki til að vera andstyggilegur. Ég er bara ekki á þessari bylgjulengd.
2 Comments:
Þú hittir naglann beint á höfuðið.
Heyrheyr!
By
E, at 1:00 f.h.
Ég kannast nú ekki við þessa umræðu um að (nánast) allt sé heimspeki; hvað þá magakveisa(!). Þó myndi ég þá halda að ég falli nær þeirri hugmynd að heimspeki sé mjög víð. Þá á ég við að heimspeki sé nánast nauðsynlegur hluti í lífi allra, jafnvel þó að fæstir séu sér meðvitaðir um ástundun sína á heimspekinni.
Þetta felur auðvitað ekki í sér að öll heimspeki sé 'góð' heimspeki. Ætli hún feli ekki frekar í sér hlutfall sem væiri eitthvað í áttina einn af tíu. Þ.e. að 90% sé ömurlegt rugl, og 10% sé með viti. Og svo aftur að af þessum 10% sé aftur 10% 'góð' heimspeki. Þannig að niðurstaðan er auðvitað að flest heimspeki, skv þessari víðu skilgreiningu er vissulega ekki 'góð' heimspeki, heldur óttaleg þvæla.
Ég held að heimspeki sé í allra víðasta skilningi beiting á 'skapandi hugsun' með MIKILLI áherslu á 'hugsun', sem veltir etv áherslu vangagaveltna okkar um heimspeki á eðli hugsunar, sem er óþarfur út úr dúr, hér og nú.
En etv er gagnlegri rammi, fyrir vettvang heimspekilegrar ástundunar, dreginn með því að skilja heimspekilega viðleitni, sem tilraun til að flokka heiminn. Þegar við stundum heimspeki erum við að reyna að skilja hann. Og til þess að skilja heiminn og það sem honum heyrir til, reynum við að draga mörk, og búa til flokka. Við gerum þetta þegar við notum orð, og líka í hugsunum án orða. Td þegar við köllum hluti sem sigla á vatni 'skip' og þegar við tölum um 'upphaf' og 'endi' á tímabundnum fyrirbærum. Við tölum um 'gamla' hluti og 'nýja' hluti, 'góða' og 'slæma'. En hluti af þessari flokkun er að ákveða hvenær og afhverju eitthvað fellur í einn flokk fremur en í annan flokk. Röðun í þessi skilgreiningarhólf, og skilgreining og endurmótun á þessum hólfum (eða bara skilgreiningar í sjálfu sér) eru leið okkar til að búa til módel í huga okkar, sem hefur mesta samsvörun við einhverskonar sannleika eða raunveruleika. Þeas við byrjum á því að einfalda tilveruna yfir í módel okkar af heiminum. Við reynum svo að prufa og átta okkur á mögulegum göllum eða leiðum til þess að bæta þetta módel okkar. Við rekum okkur td oft á gallana þegar eitthvað í lífi okkar veldur okkur forundrun á einvhverju fyrirbæri. Smátt og smátt verður módel þetta því flóknara og nálgast eitthvað það sem við getum etv kallað 'raunveruleika' og módelið fer kannski þannig að nálgast hugmynd okkar um 'sannleika' að sama skapi.
Það sem greinir kannski 'heimspekinga' frá öðru fólki, er etv áráttu kennd hegðun að vera sífellt að bæta þetta módel af heiminum. Það að skilja heiminn verður að inngróinni áráttu sem verður ekki umflúin. En allir þurfa að skilja heiminn, og það að reyna að skilja heiminn hlýtur að vera ástundun á heimspeki. En raunverulegir 'heimspekingar' eru þeir sem eru mjög uppteknir af þessu. Og raunveruleg heimspeki, er oftast stunduð af þesskonar heimspekingum. Raunveruleg heimspeki skilgreinist etv frekar af því að hún er flóknari, og síður sameiginleg fjöldanum. Módelsmíði (heimspeki) heimspekinga er með öðrum orðum komin fram úr því sem meðalmaðurinn mun módel-smíða á allri sinni ævi. Hún er hluti af módelsmíði alls mannkyns, hluti af sameiginlegu verkefni þeirra sem stunda þá yðju mannkyns að skilja heiminn, en ekki endurtekning á því sama, sem allir þurfa að ganga í gegnum. Heimspekin er skrefið ufram þann nauðsynlega skilning sem allir þurfa að hafa á heiminum. Og etv eru þeir heimpekingar sem stíga þessi aukaskref, þó þeir fari þau mis mörg inn í óvissuna.
By
Arnþór L. Arnarson, at 4:41 e.h.
Skrifa ummæli
<< Home