Kanónur
Í grein um feminíska heimspekisögu á Stanford Encyclopedia of Philosophy segir Charlotte Witt:
„[I]n the recent feminist series Re-reading the Canon three of the fourteen canonical philosophers are women: Mary Wollstonecraft, Hannah Arendt and Simone de Beauvoir. What is crucial to understand is that none of the three is canonical—if by that you mean included in the history of philosophy as it is told in philosophy department curricula, in histories of philosophy, and in scholarly writing.“
Og:
„Indeed, The Encyclopedia of Philosophy, published in 1967, which contains articles on over 900 philosophers, does not include an entry for any of them [þ.e. Mary Wollstonecraft, Hannah Arendt og Simone de Beauvoir]“
Mér finnst eitthvað bogið við þetta. Í fyrsta lagi held ég að Hannah Arendt og Simone de Beauvoir séu tvímælalaust að verða hluti kanónunnar – og eru hluti hennar engu síður en hver annar jafnaldri þeirra; þvert á móti, reyndar, eiga þær mun öruggara sæti innan kanónunnar en flestir jafnaldrar þeirra. Í öðru lagi held ég að það sé ekkert óeðlilegt við að þær séu að verða það en hafi ekki fyrir löngu orðið það.
Hvað er kanóna? Orðið kemur úr forngrísku: kanon, mælistika, viðmið. Kanónískir höfundar eru öðru fremur höfundar sem aðrir eru miðaðir við, ekki síst í kennslu. Kanónur Vesturlanda urðu fyrst til í Grikklandi hinu forna. Í Alexandríu tóku menn til dæmis saman lista yfir „bestu“ lýrísku skáldin, mælskumennina, harmleikjaskáldin o.s.frv. Saffó komst ein kvenna á lista hjá þeim (nema þá ef höfundur annarrar hvorrar Hómerskviðunnar skyldi hafa verið kona eins og stundum hefur verið haldið fram, sbr. Samuel Butler, The Authoress of the Odyssey og Andrew Dalby, Rediscovering Homer: Inside the Origins of the Epic). Rómverjar höfðu sínar kanónu líka: Virgill átti þangað greiða leið um leið og hann hrökk upp af og ýtti þá Enniusi til hliðar. En hann varð ekki kanónískur höfundur fyrr en eftir að hann lést og það sama á við um Grikkina, allir kanónísku höfundarnir voru dauðir – þeir voru ekki alveg allir dauðir-hvítir-karlmenn, því Saffó tilheyrði kanónunni en allir voru dauðir.
Það sama er uppi á tengingnum á öðrum tímum í sögunni. Flestir höfundar Vestrænu kanónunnar fram á okkar dag hafa vissulega verið dauðir-hvítir-karlmenn. Ég er ekkert að reyna að réttlæta það, ég er bara að segja að þannig hafi það vissulega verið. En það sem ég vildi benda á er að þótt flestir hafi verið hvítir-karlmenn, hvað svo sem okkur finnst um það, þá hafa allir verið dauðir. Enginn hefur orðið kanónískur í lifanda lífi. Þetta er engin rökgreining sem ég er að bjóða upp á; það væri ekki röklega ómögulegt að tala á annan hátt um kanónur og kannski er talsmáti okkar ekki alveg einhlýtur en það bara vill svo til að svo lengi sem við höfum haft kanónur höfum við greint á milli þeirra sem þeim tilheyra annars vegar og hins vegar vinsælla lifandi höfunda. Ekki ósvipað og til dæmis heiðurshallir íþróttagreina taka ekki inn leikmenn fyrr en þeir hafa lagt skóna á hilluna; það þyrfti ekki að vera þannig, það væri röklega mögulegt að hafa heiðurshallir sem tækju inn mesta afreksfólkið í greininni áður en það leggur skóna á hilluna en það vill svo til að það er bara ekki alltaf gert þannig. Michael Jordan komst á lista hjá Basketball Hall of Fame á þessu ári, sjö árum eftir að hann lagði skóna endanlega á hilluna. (Ef einhver skyldi vera í vafa, þá er Jordan stærra nafn í körfubolta en Arendt og Beauvoir í heimspeki.) Heiðurshallir íþróttagreinanna hafa auðvitað formleg viðmið, sem bókmennta- og heimspekikanónur hafa ekki. En þetta er ekki ósvipað. Lifandi höfundar hafa notið mismikilla vinsælda og hlotið mismikla athygli. En það er ekki það sama að vera vinsæll höfundur og að hafa hlotið sinn sess í kanónunni.
Sagan skipar höfundum í sæti innan eða utan kanónunnar að þeim látnum og það tekur hana oftast um það bil eina kynslóð að gera það. Þetta gerist ekki yfir nóttu. Stundum gerist þetta fremur snögglega (t.d. Virgill) og stundum tekur þetta meira en eina eða tvær kynslóðir (e.t.v. Aristóteles og John Stuart Mill, sem um tíma hefðu getað gleymst). En oftast ræðst þetta á um 20-35 árum eftir andlát höfundar.
Hannah Arendt fæddist 1906 og lést 1975. Simone de Beauvoir fæddist 1908 og lést 1986. Ég veit ekki hvaða stefnu The Encyclopedia of Philosophy, sem kom út 1967, hafði um greinar um þálifandi höfunda. Arendt og Beauvoir voru alla vega ekki hafðar með en það segir ekkert um stöðu þeirra sem kanónískra höfunda; þær voru eðlilega ekki kanónískir höfundar 1967 af því að þær voru lifandi hugsuðir á þeim tíma. Með því er ég ekki að taka afstöðu til þess hvort alfræðiritið hefði átt að hafa greinar um þær eða ekki; kannski hefði verið eðlilegt að hafa greinar um þær. En meðan þær voru á lífi voru þær lifandi höfundar en ekki kanónískir. Núna eru þær látnar og á þeim 24-35 árum sem síðan hafa liðið virðast þær hafa þær hlotið ákveðinn sess innan heimspekikanónunnar. Í það minnsta virðast þær ekkert síður tilheyra kanónu heimspekinnar en til að mynda Maurice Merleau-Ponty (1908-1961), Theodor W. Adorno (1903-1969) eða Max Horkheimer (1895-1973). Viðmiðin sem Witt gefur sér eru „if by that [þ.e. kanónísk staða] you mean included in the history of philosophy as it is told in philosophy department curricula, in histories of philosophy, and in scholarly writing.“ Arendt og Beauvoir eru ekki síður kenndar við heimspekideildir háskóla en Merleau-Ponty, Adorno og Horkheimer; þær ber sennilega ekki sjaldnar á góma í fræðilegum skrifum um heimspeki; og þær virðast ekki síður en þeir vera með í uppflettiritum, sögubókum og ritröðum um sögu heimspekinnar.
Hér eru nokkur dæmi úr eigin bókahillu og af netinu. Ég athugaði hverja þessara fimm höfunda ég gat fundið í eftirfarandi bókum og ritröðum:
• Robert Audi (ritstj.), The Cambridge Dictionary of Philosophy 2. útg. (1999): Adorno, Arendt, Beauvoir, Horkheimer, Merleau-Ponty.
• Concise Routledge Encyclopedia of Philosophy (2000): Adorno, Arendt, Beauvoir, Horkheimer, Merleau-Ponty.
• Ted Honderich (ritstj.), The Oxford Companion to Philosophy (1995): Adorno, Arendt, Beauvoir, Merleau-Ponty – Horkheimer vantar.
• The Stanford Encyclopedia of Philosophy: Adorno, Arendt, Beauvoir, Horkheimer, Merleau-Ponty.
• The Internet Encyclopedia of Philosophy: Adorno, Arendt, Beauvoir, Merleau-Ponty – Horkheimer vantar.
• Ritröðin Cambridge Companions to Philosophy: Adorno, Arendt, Beauvoir, Merleau-Ponty – Horkheimer vantar.
• Ritröðin Key Contemporary Thinkers: Adorno, Arendt, Beauvoir – Horkheimer og Merleau-Ponty vantar.
• Ritröðin Re-reading the Canon: Adorno, Arendt, Beauvoir, Merleau-Ponty – Horkheimer vantar.
• Gunnar Skirbekk og Nils Gilje, Heimspekisaga (þýð. byggð á 5. útg. frá 1992): Adorno, Beauvoir, Horkheimer, Merleau-Ponty – Arendt vantar.
• Bryan Magee, Saga heimspekinnar (1998): Beauvoir og Merleau-Ponty – Adorno, Arendt og Horkheimer vantar.
Arendt og Beauvoir eru bara víst í heimspekikanónunni. Að stilla þeim upp sem „utangátta“ einhvern veginn er misráðið. Þær eru ekkert síður í kanónunni en karl-heimspekingar af sömu kynslóð samkvæmt viðmiðum Witt sjálfrar. Þær hafa kannski ekki verið þar mjög lengi en það er ekkert óeðlilegt að það taki tíma að meta hvort hugmyndir einhvers séu þannig að þær muni standast tímans tönn. Og samt eru margar þessara bóka sem ég var að fletta í nú þegar 10 til 15 ára gamlar.
„[I]n the recent feminist series Re-reading the Canon three of the fourteen canonical philosophers are women: Mary Wollstonecraft, Hannah Arendt and Simone de Beauvoir. What is crucial to understand is that none of the three is canonical—if by that you mean included in the history of philosophy as it is told in philosophy department curricula, in histories of philosophy, and in scholarly writing.“
Og:
„Indeed, The Encyclopedia of Philosophy, published in 1967, which contains articles on over 900 philosophers, does not include an entry for any of them [þ.e. Mary Wollstonecraft, Hannah Arendt og Simone de Beauvoir]“
Mér finnst eitthvað bogið við þetta. Í fyrsta lagi held ég að Hannah Arendt og Simone de Beauvoir séu tvímælalaust að verða hluti kanónunnar – og eru hluti hennar engu síður en hver annar jafnaldri þeirra; þvert á móti, reyndar, eiga þær mun öruggara sæti innan kanónunnar en flestir jafnaldrar þeirra. Í öðru lagi held ég að það sé ekkert óeðlilegt við að þær séu að verða það en hafi ekki fyrir löngu orðið það.
Hvað er kanóna? Orðið kemur úr forngrísku: kanon, mælistika, viðmið. Kanónískir höfundar eru öðru fremur höfundar sem aðrir eru miðaðir við, ekki síst í kennslu. Kanónur Vesturlanda urðu fyrst til í Grikklandi hinu forna. Í Alexandríu tóku menn til dæmis saman lista yfir „bestu“ lýrísku skáldin, mælskumennina, harmleikjaskáldin o.s.frv. Saffó komst ein kvenna á lista hjá þeim (nema þá ef höfundur annarrar hvorrar Hómerskviðunnar skyldi hafa verið kona eins og stundum hefur verið haldið fram, sbr. Samuel Butler, The Authoress of the Odyssey og Andrew Dalby, Rediscovering Homer: Inside the Origins of the Epic). Rómverjar höfðu sínar kanónu líka: Virgill átti þangað greiða leið um leið og hann hrökk upp af og ýtti þá Enniusi til hliðar. En hann varð ekki kanónískur höfundur fyrr en eftir að hann lést og það sama á við um Grikkina, allir kanónísku höfundarnir voru dauðir – þeir voru ekki alveg allir dauðir-hvítir-karlmenn, því Saffó tilheyrði kanónunni en allir voru dauðir.
Það sama er uppi á tengingnum á öðrum tímum í sögunni. Flestir höfundar Vestrænu kanónunnar fram á okkar dag hafa vissulega verið dauðir-hvítir-karlmenn. Ég er ekkert að reyna að réttlæta það, ég er bara að segja að þannig hafi það vissulega verið. En það sem ég vildi benda á er að þótt flestir hafi verið hvítir-karlmenn, hvað svo sem okkur finnst um það, þá hafa allir verið dauðir. Enginn hefur orðið kanónískur í lifanda lífi. Þetta er engin rökgreining sem ég er að bjóða upp á; það væri ekki röklega ómögulegt að tala á annan hátt um kanónur og kannski er talsmáti okkar ekki alveg einhlýtur en það bara vill svo til að svo lengi sem við höfum haft kanónur höfum við greint á milli þeirra sem þeim tilheyra annars vegar og hins vegar vinsælla lifandi höfunda. Ekki ósvipað og til dæmis heiðurshallir íþróttagreina taka ekki inn leikmenn fyrr en þeir hafa lagt skóna á hilluna; það þyrfti ekki að vera þannig, það væri röklega mögulegt að hafa heiðurshallir sem tækju inn mesta afreksfólkið í greininni áður en það leggur skóna á hilluna en það vill svo til að það er bara ekki alltaf gert þannig. Michael Jordan komst á lista hjá Basketball Hall of Fame á þessu ári, sjö árum eftir að hann lagði skóna endanlega á hilluna. (Ef einhver skyldi vera í vafa, þá er Jordan stærra nafn í körfubolta en Arendt og Beauvoir í heimspeki.) Heiðurshallir íþróttagreinanna hafa auðvitað formleg viðmið, sem bókmennta- og heimspekikanónur hafa ekki. En þetta er ekki ósvipað. Lifandi höfundar hafa notið mismikilla vinsælda og hlotið mismikla athygli. En það er ekki það sama að vera vinsæll höfundur og að hafa hlotið sinn sess í kanónunni.
Sagan skipar höfundum í sæti innan eða utan kanónunnar að þeim látnum og það tekur hana oftast um það bil eina kynslóð að gera það. Þetta gerist ekki yfir nóttu. Stundum gerist þetta fremur snögglega (t.d. Virgill) og stundum tekur þetta meira en eina eða tvær kynslóðir (e.t.v. Aristóteles og John Stuart Mill, sem um tíma hefðu getað gleymst). En oftast ræðst þetta á um 20-35 árum eftir andlát höfundar.
Hannah Arendt fæddist 1906 og lést 1975. Simone de Beauvoir fæddist 1908 og lést 1986. Ég veit ekki hvaða stefnu The Encyclopedia of Philosophy, sem kom út 1967, hafði um greinar um þálifandi höfunda. Arendt og Beauvoir voru alla vega ekki hafðar með en það segir ekkert um stöðu þeirra sem kanónískra höfunda; þær voru eðlilega ekki kanónískir höfundar 1967 af því að þær voru lifandi hugsuðir á þeim tíma. Með því er ég ekki að taka afstöðu til þess hvort alfræðiritið hefði átt að hafa greinar um þær eða ekki; kannski hefði verið eðlilegt að hafa greinar um þær. En meðan þær voru á lífi voru þær lifandi höfundar en ekki kanónískir. Núna eru þær látnar og á þeim 24-35 árum sem síðan hafa liðið virðast þær hafa þær hlotið ákveðinn sess innan heimspekikanónunnar. Í það minnsta virðast þær ekkert síður tilheyra kanónu heimspekinnar en til að mynda Maurice Merleau-Ponty (1908-1961), Theodor W. Adorno (1903-1969) eða Max Horkheimer (1895-1973). Viðmiðin sem Witt gefur sér eru „if by that [þ.e. kanónísk staða] you mean included in the history of philosophy as it is told in philosophy department curricula, in histories of philosophy, and in scholarly writing.“ Arendt og Beauvoir eru ekki síður kenndar við heimspekideildir háskóla en Merleau-Ponty, Adorno og Horkheimer; þær ber sennilega ekki sjaldnar á góma í fræðilegum skrifum um heimspeki; og þær virðast ekki síður en þeir vera með í uppflettiritum, sögubókum og ritröðum um sögu heimspekinnar.
Hér eru nokkur dæmi úr eigin bókahillu og af netinu. Ég athugaði hverja þessara fimm höfunda ég gat fundið í eftirfarandi bókum og ritröðum:
• Robert Audi (ritstj.), The Cambridge Dictionary of Philosophy 2. útg. (1999): Adorno, Arendt, Beauvoir, Horkheimer, Merleau-Ponty.
• Concise Routledge Encyclopedia of Philosophy (2000): Adorno, Arendt, Beauvoir, Horkheimer, Merleau-Ponty.
• Ted Honderich (ritstj.), The Oxford Companion to Philosophy (1995): Adorno, Arendt, Beauvoir, Merleau-Ponty – Horkheimer vantar.
• The Stanford Encyclopedia of Philosophy: Adorno, Arendt, Beauvoir, Horkheimer, Merleau-Ponty.
• The Internet Encyclopedia of Philosophy: Adorno, Arendt, Beauvoir, Merleau-Ponty – Horkheimer vantar.
• Ritröðin Cambridge Companions to Philosophy: Adorno, Arendt, Beauvoir, Merleau-Ponty – Horkheimer vantar.
• Ritröðin Key Contemporary Thinkers: Adorno, Arendt, Beauvoir – Horkheimer og Merleau-Ponty vantar.
• Ritröðin Re-reading the Canon: Adorno, Arendt, Beauvoir, Merleau-Ponty – Horkheimer vantar.
• Gunnar Skirbekk og Nils Gilje, Heimspekisaga (þýð. byggð á 5. útg. frá 1992): Adorno, Beauvoir, Horkheimer, Merleau-Ponty – Arendt vantar.
• Bryan Magee, Saga heimspekinnar (1998): Beauvoir og Merleau-Ponty – Adorno, Arendt og Horkheimer vantar.
Arendt og Beauvoir eru bara víst í heimspekikanónunni. Að stilla þeim upp sem „utangátta“ einhvern veginn er misráðið. Þær eru ekkert síður í kanónunni en karl-heimspekingar af sömu kynslóð samkvæmt viðmiðum Witt sjálfrar. Þær hafa kannski ekki verið þar mjög lengi en það er ekkert óeðlilegt að það taki tíma að meta hvort hugmyndir einhvers séu þannig að þær muni standast tímans tönn. Og samt eru margar þessara bóka sem ég var að fletta í nú þegar 10 til 15 ára gamlar.
0 Comments:
Skrifa ummæli
<< Home